Eminim birçoğunuzun Kopenhag kriterleri söylemlerini duymuşluğu vardır. Türkiye’nin yarım asrı aşan AB üyeliği macerasının her gündeme gelişinde, her "yüksek demokrasi" tanımı söz konusu olduğunda sözü geçen Kopenhag kriterleri nedir?
Ne gibi tanımları bünyesinde barındırır?
Konunun uzmanları dışında her birimiz, ayrı seviyelerde ya da ismi dışında sıfır bilgi sahibiyiz.
Malum, bu yaz gündemimiz tamamen Terörsüz Türkiye projesine tahsis edilmiş durumdadır. Özellikle PKK terör örgütü sözcüleri ve onun siyasi uzantısı DEM Parti temsilcilerinin ağzından, teröristlerin silah bırakması için Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının bir bölümünün Türklük dışında ayrı bir millet olarak "Kürtleşmesi" için bazı öneriler, değişik platformlarda dillendirilmektedir.
"Çok milletli bir Türkiye", vatandaşlarımızın korkulu rüyası olduğu da bilinen bir gerçektir.
Bu korku temelsiz değildir.
Yakın geçmişimizde AKP tarafından yapılan bazı düzenlemeler, maalesef millî birliğin güçlenmesinden daha fazla, halkımız arasında derin olmasa da kılcal çatlaklara neden olmuştur.
Şüphesiz ki bu durumun yaşanmasının birinci nedeni, bölücü terör belası ve etrafımızın ateşle çevrilmiş olmasıdır.
PKK ve türevlerinin ortadan kalkması sürecinde, barışı kalıcı hâle getirmeden daha çok çok milletli bir vatandaşlık tanımı peşinde koşan çevrelere karşı, sağlam ve içeride ve dışarıda kabul görecek bir demokratik zemin yaratmak, tek çare olarak görülmektedir.
Böyle bir zemin yaratmada en başarılı örnek, Avrupa’nın yakaladığı demokratik seviyedir.
Avrupa, bu başarısını Kopenhag kriterleriyle AB üyeleri için uyulması zorunlu bir yasa seviyesine taşımış ve içselleştirmiştir.
AB üyelik sürecinde de bu kriterler Türkiye’nin önüne konulmuştur.
Ülkemiz, söz konusu kriterlerin bir bölümünü karşılamış, bir bölümüne ise içinde bulunduğumuz şartlar nedeniyle şerhler koymuştur.
Nedir bu Kopenhag kriterleri? 1993 yılında Danimarka'nın başkenti Kopenhag'da kabul edilen ve Avrupa Birliği'ne aday ülkelerin uyması gereken temel koşulları tanımlayan Kopenhag kriterleri, Türkiye'nin Avrupa serüveninin mihenk taşıdır.
Ancak üzerinden otuz yılı aşkın süre geçmesine rağmen Türkiye, bu kriterlerin bazı maddelerine ya doğrudan çekince koymuş ya da uygulamada ciddi eksiklikler sergilemiştir.
Peki nedir bu kriterler ve Türkiye neden hâlâ mesafeli?
Kopenhag kriterleri üç temel başlıkta toplanır:
1. Siyasi Kriterler:
Demokrasi ve hukukun üstünlüğü
İnsan haklarına saygı
Azınlıkların korunması
2. Ekonomik Kriterler:
İşleyen bir piyasa ekonomisi
Rekabet baskısına ve AB içindeki piyasa güçlerine dayanabilme yeteneği
3. Üyelik Yükümlülüklerini Üstlenebilme:
AB müktesebatını (hukuk düzeni ve normlarını) benimseyebilme kapasitesi
Türkiye Hangi Maddelere Çekince Koydu ya da Uygulamada Yetersiz Kaldı?Türkiye, AB ile tam üyelik müzakerelerine 2005 yılında başlamış olsa da aşağıdaki başlıklarda sık sık geri bildirim aldı ve zaman zaman çekince koydu:
1. İfade Özgürlüğü ve Basın Özgürlüğü
Türkiye'de özellikle gazetecilere yönelik davalar, sosyal medya üzerindeki sansür ve tutuklamalar AB nezdinde ciddi eleştiri konusu olmuştur.
TCK 301. madde ("Türklüğe hakaret") gibi ifadeler, AB tarafından ifade özgürlüğüyle bağdaşmayan maddeler olarak görülmektedir.
2. Yargı Bağımsızlığı
Hâkim ve savcı atamalarında yürütmenin etkili olması, yargının bağımsızlığı konusunda ciddi kuşkular doğurmuştur.
HSK’nın yapısı AB normlarıyla örtüşmemektedir.
3. Kürt Sorunu ve Azınlık Hakları
AB, Türkiye’de Müslüman bir azınlık olmadığı hâlde Kürt soylu vatandaşlarımızı azınlık olarak görmekte ısrar etmektedir.
AB, Türkiye’nin Kürt vatandaşlarına ve diğer azınlıklara yönelik daha kapsayıcı bir dil ve politika geliştirmesini beklemektedir.
Türkiye ise bunu zaman zaman “bölücülüğe prim verme” olarak görerek çekince koymuştur.
4. Kadın ve LGBTİ+ Hakları
İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararı AB’de büyük yankı uyandırmış, insan hakları normlarına aykırı bulunmuştur.
LGBTİ+ bireylerin temel haklara erişimi konusundaki kısıtlamalar da AB tarafından kriterlerle çelişki olarak değerlendirilmektedir.
5. Sivil Toplum ve Dernekler
AB, sivil toplum kuruluşlarının özgürce faaliyet göstermesini beklerken; Türkiye’de bazı dernekler “güvenlik” gerekçesiyle kapatılmış ya da faaliyetleri engellenmiştir.
Peki Neden Çekince Konuluyor?Türkiye'nin bu konulardaki çekinceleri genellikle şu gerekçelere dayandırılıyor:
Millî birlik ve güvenlik hassasiyetleri
Toplumsal muhafazakârlık
Devletin merkezî yapısını koruma arzusu
Bazı AB ülkelerinin çifte standardı (örneğin PKK’ya verilen siyasi destek)
Gerçekten AB mi İstemiyor, Türkiye mi Uzaklaştı?Bu sorunun cevabı aslında her iki tarafı da ilgilendiriyor. AB, kendi içinde büyüyen popülist ve İslam karşıtı akımlar nedeniyle Türkiye’yi samimi biçimde içeri almak istemiyor olabilir.
Ancak bu, Türkiye’nin reformdan vazgeçmesini meşrulaştırmaz.
Kopenhag kriterleri yalnızca AB’ye üyelik için değil, demokratik, özgür ve hukuk devleti olabilmenin evrensel standartlarıdır.
Terörle mücadele sadece güvenlik politikalarıyla değil; aynı zamanda kapsayıcı demokrasi, adalet, ekonomik refah ve toplumsal bütünlükle sağlanabilir.
Kopenhag kriterlerinin sunduğu demokratik standartlar, Türkiye’nin terörle mücadelede kalıcı başarı elde etmesinin temelidir.
İfade özgürlüğünün, adil yargının, ekonomik fırsatların güçlendirilmesi; ayrımcılığa zemin bırakmaz, terörün sosyal tabanını kurutur.
Bu bağlamda kriterlere uyum sağlamak, sadece AB’ye üyelik açısından değil, "terörsüz bir Türkiye" idealine ulaşmak açısından da hayati önemdedir.
Türkiye’nin Kopenhag kriterlerine en yüksek seviyede uyum sağlaması için Avrupa Birliği’ne üye olması gerekmiyor.
Bu kriterlere uyum, aynı zamanda milletimizin daha adil, özgür ve müreffeh bir ülkede yaşamasının da yoludur.
Eleştirsek bile bu kriterleri reddetmek değil, kendi özgün demokrasimizle içselleştirmek bize düşer.
23 Temmuz 2025
Ahmet Orhan